Architektura

Pałac w Werkach

Czas trwania wizyty  1 h.

Pałac w Werkach został wybudowany w malowniczym zakątku na skraju miasta – nad brzegiem Wilii, wśród lasów Nowych Werek i Jerozolimki (Jeruzalė). Zespół pałacowy liczy dużo budynków i elementów małej architektury - całość ma status rezerwatu architektonicznego.

Już w XIV w. w Werkach stał dwór wielkiego księcia litewskiego, który król Polski Jagiełło przekazał dla biskupa wileńskiego. Początkowo pałac pełnił funkcje letniej rezydencji, później stał się stałą siedzibą biskupów wileńskich.

Pierwsze budynki były drewniane z murowanym podpiwniczeniem. Niektóre z budynków dworu stały na terenie obecnego klasztoru Trynitarzy.

W 1780 r. dwór w Werkach stał się własnością biskupa Ignacego Jakuba Massalskiego. Z polecenia I. J. Massalskiego miejsce pod budowę nowego dworu wybrał i sporządził plan przestrzenny architekt Jego Królewskiej Mości Marcin Knakfus. Rozpoczął on budowę centralnego i wschodniego pałacu. W wschodnim skrzydle urządzono mieszkania dla służby. Prace M. Knakfusa kontynuował, po powrocie ze studiów w Paryżu, jego uczeń Wawrzyniec Gucewicz. Młody architekt przeprojektował centralny pałac, częściowo zmienił jego plan. Spod jego ręki wyszło arcydzieło architektury klasycystycznej – rezydencja biskupa I. J. Masalskiego przypomina przynoszącą szczęście podkowę: to piętrowy pałac centralny i przylegające z obu stron oficyny – domy dla służby. W okazałym gmachu centralnym jest kilka sal, 30 pokoi, kaplica, duża biblioteka, zwieńczona kopułą sala teatralna, w której w 1788 r. została wystawiona opera „Wesele Figara“. Kompleks pałacowy był wyposażony w sieć wodociągową oraz oświetlenie gazowe. Budowa całego zespołu budynków, których autorem przypuszczalnie również jest W. Gucewicz (oranżerie, pawilon, zajazd i stajnie, szkoła dla wiejskich dzieci, młyn wodny, willa i in.), trwała do końca XVIII w. Biskup I. J. Masalsski nie doczekał realizacji swego zacnego pomysłu, bowiem zmarł w trakcie powstania w 1794 r. Ta data oznacza początek okresu upadku pałacu, ponieważ budynki często zmieniały właścicieli. Budynki mocno ucierpiały, zwłaszcza pod względem architektonicznym.

Duże szkody wyrządził najazd wojsk Napoleona: skoszarowani w pałacu żołnierze francuscy spalili drewniane podłogi i krokwie. Oficerowie urządzili sobie strzelnicę przy jednej ze ścian pałacu. Rok później pałac stał się więzieniem dla tych samych francuzów. W połowie XIX w. pałac, jak i reszta budynków, niszczał, utracił wystawność i luksus z czasów biskupich.

Pałac i park ponownie odżył, gdy w 1839 r. trafił w ręce Ludwika Adolfa Fryderyka Sayn-Wittgenstein-Sayna, arystokraty pochodzenia niemieckiego w służbie rosyjskiej. Hrabia był mężem Stefanii Radziwiłłówny, zaś po jej śmierci mieszkał w Werkach z drugą żoną. Właśnie hrabia L. A. Wittgenstein podjął starania zachowania i odnowienia zespołu pałacowego oraz parku. Niestety, zniszczenia centralnego pałacu były zbyt poważne, dlatego budynek został rozebrany do poziomu piwnicy. Wschodnia oficyna stała się reprezentacyjnym pałacem – przy zachodniej ścianie dobudowano wieżę. W dobudowanej sali hrabia Wittgenstein urządził galerię, którą zdobiły dzieła europejskich malarzy, popiersia znanych osób, rzeźby z kości słoniowej oraz uszeregowane wzdłuż ścian starożytne zbroje z nieświeskiej kolekcji Radziwiłłów. Przy południowej ścianie wschodniej oficyny wzniesiono dwupoziomowy ogród zimowy. Tu rosły rośliny z tropików: banany, ananasy, figowce. Obszerny ogród przecinały ścieżki, działała fontanna, w klatkach ćwierkały ptaki, grały organy. W oranżerii nawet najbardziej chłodną zimą utrzymywała się temperatura 16–18 stopni ciepła.

Zmiany objęły również park, górna część została zmniejszona, wybudowano nowe ogrodzenie, dom stróża, odnowiono centralny plac oraz basen z fontanną. Dobre lata trwały do 1864 r., później rozpoczęte przez ojca prace kontynuował syn Piotr. Szczególną uwagę poświęcał stawom i budowlom inżynierii wodnej, rozwijał gospodarkę rybną. Od 1881 r. pałac znów niszczał.

XX w. przyniósł kolejne nieszczęścia. Od 1910 r. pałac przechodził z rąk do rąk, rozsprzedano ziemię, wycięto okoliczne lasy. Wielkie szkody dla architektury pałacu poczyniła I wojna światowa. Uległa zniszczeniu przyległa do wschodniej oficyny oranżeria, w parku zostały wycięte cenne drzewa, zniszczał całkowicie zaniedbany dolny park, budynki, rozszabrowano pozostałe dzieła sztuki. W okresie międzywojennym w dawnym pałacu działał pensjonat, domki letniskowe, szkoła rolnicza, w okresie sowieckiej okupacji – technikum rolnicze, szkoła dla kierowników kołchozów. Okres upadku pałacu uległ lekkiej stabilizacji tylko w drugiej połowie XX w.

Wówczas pałac został przekazany pod opiekę Litewskiej Akademii Nauk oraz Centrum Badań Natury i obecnie jest wykorzystywany przez te instytucje. Wstęp do pałacu jest ograniczony, we wschodniej oficynie ocalały tylko dekoracje sal i ścian, same sale są puste.

Park przy pałacu w Werkach

Park przy pałacu w Werkach został założony w końcu XVIII w. na wysokim tarasie prawego brzegu Wilii i częściowo na stokach. Na początku park był geometryczny, w XIX w. został przekształcony w pejzażowy. Park jest jednym z najpiękniejszych (po parku w Połądze) dzieł znanego francuskiego architekta krajobrazu Édouarda François André. Niestety, do naszych dni dotrwała tylko część dawnego piękna. Większość egzotycznych lub unikatowych drzew i krzewów obumarło ze starości lub zostało wyciętych w czasie obu wojen, zwłaszcza I światowej.

Z pośród cudzoziemskich roślin, które stanowiły o wyjątkowości parku w Werkach, zachowało się wiele gatunków lip, tu rosną najstarsze na Litwie modrzewie, sosna wejmutka, żywotnik zachodni, klon jaworowy, jesion pensylwański, topola berlińska, orzech szary i in. Wśród drzewostanów parku dominują sosny zwyczajne, lipy drobnolistne,  klon zwyczajny, rośnie dużo dębów, wiązów, brzostów, na stokach tarasu i nad strumieniem Verknė –  świerków i jesionów.

Z tarasu obserwacyjnego rozlega się piękny panorama Wilii, kościoła w Trynopolu, wielkich połaci lasu. Na miejscu pogańskiej świątyni Lizdejki stoi ołtarz – to miejsce jest szanowane przez osoby pielęgnujące dawne zwyczaje i wiarę Bałtów.

Kontakty

pavilniai-verkiai.lt
[email protected]
54.748157, 25.291754

Opinie

Nie ma jeszcze recenzji, bądź pierwszy!

Twoja opinia

Napisać komentarz